yn tlahtoque teteuhctin culhuacan

Domingo Francisco de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (1579, Amecameca, Chalco—1660, Mexico City), usually referred to simply as Chimalpahin or Chimalpain, was a Nahua annalist from Chalco. His Nahuatl names (Nahuatl pronunciation: [tʃiːmaɬˈpaː.in kʷaːʍtɬeːwaˈnitsin]) mean “Runs Swiftly with a Shield” and “Rising Eagle”, respectively.
Chimalpahin claimed descent from the lords of Tenango[disambiguation needed ]AmecamecaChalco.
He wrote on the history of Mexico and other neighboring nations in the Nahuatl and Spanish languages, but the majority of his works have not survived. The most important of his surviving works is the Relaciones or Anales. This Nahuatl work was compiled in the early seventeenth century, and is based on testimony from Indigenous persons. It covers the years 1589 through 1615, but also deals with events before the Conquest and supplies lists of Indigenous kings and lords and Spanish viceroys, archbishops of Mexico and inquisitors. Chimalpahin recorded the 1610 and 1614 visits of Japanese delegations to Mexico (led by Tanaka Shōsuke and Hasekura Tsunenaga, respectively).
He also wrote Diferentes historias originales (also known as Relaciones originales). This work is a compilation of claims and proofs of nobility asserted by Indigenous leaders of Chalco-Amequemecan. It was written to serve as a judicial guide for the viceregal authorities for the granting of privileges and offices to members of the Indigenous nobility. There are eight of these relaciones. All contain ethnographic, social and chronologic information of great value to historians.
His manuscripts came into the possession of Carlos de Sigüenza y Góngora. For an account of what happened to these documents after the death of Sigüenza, see Lorenzo Boturini Benaducci.

Chimalpahin Cuauhtlehuantzin Munon, Domingo Francisco de San Anton. Codex Chimalpahin, Vol. 1: Society and Politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and Other Nahuatl Altepetl in Central Mexico: The Nahuatl and Spanish Annals and Accounts. Norman: University of Oklahoma Press, 1997. viii + 248 pp. $45.00 (cloth), ISBN 978-0-8061-2921-1.

Chimalpahin Cuauhtlehuantzin Munon, Domingo Francisco de San Anton. Codex Chimalpahin, Vol. 2: Society and Politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and Other Nahuatl Altepetl in Central Mexico: The Nahuatl and Spanish Annals and Accounts. Norman: University of Oklahoma Press, 1997. vii + 248 pp. $48.00 (cloth), ISBN 978-0-8061-2950-1.
Reviewed by Charles C. Kolb (National Endowment for the Humanities)
Published on H-LatAm (January, 1998)
The Discovery, Translation, and Significance of a New Codex
In this assessment, I shall examine initially the context and background of an important Mexican codex found in 1983; comment on the translators, editors, and author; and summarize briefly the contents of this outstanding translation and annotation of an immensely significant new corpus.
These compelling, highly-recommended volumes provide a wealth of valuable and new materials on the politics and government, foreign relations, social life and customs, genealogies, calendics, and sixteenth-century prehispanic history of the Nahua–popularly known as the “Aztecs”–of central Mexico. “Aztec” is a general term used to connote the dominant late postclassic peoples of central Mexico. Non-Mesoamerican specialists and members of the general public sometimes use the terms Aztec, Nahua, Mexica, Mexica Azteca, or Culhua Mexica interchangeably–and often incorrectly. The archaeological term “late postclassic” correlates roughly with Aztec hegemony and the late prehispanic/prehistoric era.
Preceding the arrival of Cortes in 1519 C.E., the Nahua had already been the significant polity in central Mexico for several centuries, established a pan-Mesoamerican empire, and fostered major commercial linkages throughout the region under their political and religious control which they maintained by alliance and ritualized warfare. Their “Triple Alliance” was political-military confederation composed of three ethnic groups (and their cities) clustered in the Basin of Mexico in Lake Texcoco and on its shores. The groups included the dominant Mexica (at the city of Tenochtitlan), the Acolhuaca (at Texcoco), and the Tepaneca (at Tlacopan). For additional details on the Aztecs, consult Clendinnen’s[1] or Coe’s books,[2] and for the colonial period Nahua, see Lockhart.[3]
Nahuatl was the predominant language of central Mexico in late prehispanic times. Although there was no prehispanic written language that employed an alphabet, the peoples of central Mexico, among others in Mesoamerica, kept historic and legal records, and genealogies, and produced cartographic documents by creating codices. Codices were manuscripts composed by scribes who employed non-alphabetic glyphs (pictographic, ideographic, or phonetic) as mnemonic devices. Four pre-contact and more than thirty-five codices are known to have survived. These codices and other prehispanic and post-contact resources are detailed in the standard reference work essential to scholars of prehispanic and contemporary peoples in Mesoamerica, The Handbook of Middle American Indians, Vols. 12-15: Guide to Ethnohistorical Sources.[4] However, Codex Chimalpahin is–for good reason–not among the resources documented in this compendium.
In 1983, a cache of original Nahuatl- and Spanish-language documents composed by the seventeenth-century Nahua historian Don Domingo de San Anton Munon Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (b. 1579 – d. 1660) was located in the archive of the Bible Society that was being rehoused in Cambridge University Library. These important documents, acquired in 1827 as a part of a corpus of indigenous-language materials obtained by the London-based British and Foreign Bible Society, were forgotten until they were moved to Cambridge and catalogued in 1982.[5] Three large volumes of original accounts about native life in Prehispanic and sixteenth century New Spain might have been lost to Mexican historiography except for the efforts of Wayne Ruiwet (College Library, University of California, Los Angeles). He apprised the senior translator of these works and served as the project’s manuscript editor.
The senior translator and editor of the Chimalpahin Codex is Arthur J. O. Anderson who was for many years associated with the School of American Research in Santa Fe, and was internationally reknown for his skilled and perceptive translation and for his insightful scholarship on Nahuatl-language texts written by Fray Bernardino de Sahagun (b. 1499 – d. 1590). Anderson and his long-time colleague, the late Charles E. Dibble (University of Utah), had painstakingly prepared, translated, and provided annotations to a monumental 13-volume Florentine Codex: General History of the Things of New Spain.[6] The Florentine Codex, the standard appellation for the Sahagun texts, had originally been composed and translated into written Nahuatl during the period 1547-1569. With their parallel Nahuatl text and English translation, Dibble and Anderson created one of the most significant codices in Mesoamerican studies.
Anderson, not content with this achievement also undertook the translation and analysis of Chimalpahin’s histories as well. The Florentine Codex set the stage and provided a model for the translation and annotation of the Chimalpahin Codex. Unfortunately, as the work neared completion, Anderson died on June the third 1996, and Susan Schroeder, who also served as general editor, undertook the task of publishing the transcription and translation of the Chimalpahin Codex.
Chimalpahin was born to a family of apparently modest means in year 1579 in the town of Chalco located in southern portion of the Basin of Mexico. Little is known of his early personal life, but he was not from the Nahua nobility and, therefore, his works offer an insightful contrast to the documents written by several other Aztecs who were members of high status positions. Chimalpahin provided both transcriptions and translations of documents and was also a participant in or witness to many events in Colonial Mexico. He was at the same time an historian, a copyist, a genealogist, and a chronicler who wrote for his fellow Nahua rather than for a Spanish audience. In addition, he was a contemporary of two Nahua nobles Don Fernando de Alva Ixtlilxochitl and Don Fernando Alvarado Tezozomoc, and the Jesuit priest Juan de Tovar. Chimalpahin knew the priest and, possibly both of the former, but definitely used passages from Ixtlilxochitl and Tezozomoc’s works,[7] as well as from other prehispanic and colonial Nahuatl documents, in preparing his sociopolitical histories of the major polities of Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, and Culhuacan. In general, Chimalphin begins with the most ancient accounts and brings them forward to his own time. Durand-Forest (1987)[8] provides a full account of Chimalpahin’s life and his other writings.
The Nahuatl-language Chimalphin Codex and its parallel English translation are rendered and annotated in the initial book and 129 pages of the second volume. This history of Nahua Mexico spans the period 670-1631 C.E. and begins with a summary (actually a lengthy abstract) in Spanish. The author furnishes the names of consultants, authors or owners of manuscripts and their locations, and emends texts with genealogical and historical materials. The narrative also cites the works of Tezozomoc and Chimalphin’s own compilations which focus upon dynastic and Altepetl histories. “Altepetl” has no direct translation into English but denotes kingdom or ethnic state. The primary text in the Chimalpahin Codex is in the form of an annal, spanning the years 670-1569 C.E., but with particular detail after the beginning of the Mexica empire in 1427. Some of his sources were fragmentary, some overlap chronologically, and his more recent annals sometimes correct errors that he made in earlier treatments.
Wayne Ruiwet provides a very informative essay entitled “Physical Description of the Manuscripts” (Vol. 1, pp. 17-24), which precedes Chimalphin’s Spanish-language summary and an English translation, “Mexican History or Chronicle” (Vol. 1., pp. 26-59). Chimalphin’s Nahuatl text and the English-language translation, “Society and Politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and Other Nahua Altepetl in Central Mexico” (Vol. 1, pp. 61-238; Vol. 2, pp. 18-128), were reorganized chronologically and edited by Anderson and Schroeder. Mexican history is traced from the earliest times through migrations, initial settlement, and the deaths of native rulers, and includes significant information on Nahua calendrics, and year counts from the annals of Ayala dating 1243-1562. The second volume begins with the arrival of the Mexica in the Basin of Mexico, traces the establishment of Tenochtitlan, and relates the conquest of Tlatelolco Culhuacan and other polities. It also provides detailed genealogies of the kings and lords of the members of the Triple Alliance, characterizes other lineage groups and inter-dynastic marriages, and ends with supplementary accounts of the Mexica month count, native and Christian calendars, and the Zodiac.
The second document, Exercicio quotidano, dates to 1547 and consists of 43 folios (Vol. 2, pp. 129-183) and was edited and translated solely by Anderson. The original is currently located in the Newberry Library, Chicago (Ayer Special Collection MS 1484). This work was a part of a Nahuatl “doctrinal encyclopedia” composed by Sahagun and copied by Chimalpahin and will be of paramount interest to students of church and ecclesiastical history in the colonial era of New Spain. The diverse collection of episodic, serial Nahuatl texts composing the third part of the second volume date to the years just prior to the conquest through the middle of the sixteenth century and concern the royal house of Necahualcoyotl and changes that took place in Texcoco during the colonial period, and includes commentaries on Hernando Cortes (Vol. 2, pp. 184-238). The Texcoca accounts of the conquest are especially valuable as is a letter from Juan de San Antonio.
Significant to scholars are that each volume has three detailed, comprehensive indices, one each for Individuals, Place Names, and Subjects. These are important finding aids should a researcher wish to consider individuals such as Axayacatl or Gabriel de Ayala, or locations such as Culhuacan, Teotihuacan, and Tlacopan, or subjects as diverse as foods, diseases, obsidian, sea shells (spondylus), adultery, sweat baths, or wet nursing.
The Chimalphin Codex ranks with various editions of the Codex Mendoza, a pictorial manuscript composed ca. 1541-1542, as a document providing a glimpse at the functioning of the former Aztec empire now under Spanish hegemony. See, for example, Berdan and Anawalt (1997). [9] Likewise, Chimalphin’s writings are helpful in elucidating and clarifying the colonial era works of primary authors including Ixtlilxochitl (1975), Tezozomoc (1975), and Torquemada (1975).[10] The Cronica Mexicayotl, a major document credited to Alvarado Tezozomoc (1975), may now be credited to Chimalpahin based upon an analysis of handwriting and style (Anderson and Schroeder 1997[1]:8, 10). Therefore, because of his role both as an historian and copyist, the entire corpus of late sixteenth and early seventeenth-century Nahuatl historical literature should be reassessed.
The Chimalphin Codex joins other distinguished codices–Borgia, Florentine, Magliabechiano, Mendoza, and Nuttall, among others–in providing us with better insight to the central Mexican Nahua and their contemporaries. One would only wish that Anderson was alive to savor the fruits of his distinguished scholarship.
Notes:
[1]. Clendinnen, Inga. The Aztecs. New York: Cambridge University Press, 1991.
[2]. Coe, Michael D. Mexico: From the Olmecs to the Aztecs, 4th ed. rev. New York: Thames and Hudson.
[3]. Lockhart, James. The Nahuas after the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth through Eighteenth Centuries. Stanford: Stanford University Press, 1991.
[4]. Cline, Howard F., vol. ed. The Handbook of Middle American Indians, Robert Wauchope (gen.ed.), Vols. 12-15, Guide to Ethnohistorical Sources. Austin: University of Texas Press, 1972-1975.
[5]. Jesson, Alan F., ed. Historical Catalogue of the Manuscripts of the Bible House Library, MSS 374, 3 vols. London: British and Foreign Bible Society, 1982.
[6]. Anderson, Arthur J. O. and Charles E. Dibble, trans. and eds. Florentine Codex: General History of the Things of New Spain, 13 vols. Santa Fe and Salt Lake City: School of American Research and University of Utah, 1950-1982.
[7]. Ixtlilxochitl, Fernando de Alva (Edmundo O’Gorman, ed). Obras historicas, 2 vols. Mexico, D.F.: Universidad Nacional Autonoma de Mexico, 1975; and Tezozomoc, Fernando Alvarado (Adrian Leon, trans. and ed.). Cronica mexicayotl. Mexico, D.F.: Universidad Nacional Autonoma de Mexico, Instituto de Investigaciones Historicas, 1975.
[8]. Durand-Forest, Jacqueline de. L’histoire de la Vallee de Mexico selon Chimalpahim Quauhtlehuanitzin (du XIe au XVe siecle, Vol. 1. Paris: Editions L’Harmattan, 1987.
[9]. Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt, The Essential Codex Mendoza. Berkeley: University of California Press, 1997.
[10]. See Torquemada, Juan de. Monarchia indiana, 3 vols. Mexico, D.F: Editorial Porrua, 1975
Copyright (c) 1998 by H-Net, all rights reserved. This work may be copied for non-profit educational use if proper credit is given to the author and the list. For other permission, please contact H-Net@H-Net.MSU.EDU.


Yntemoca yntlacamecayo, yn tlahtoque yn teteuhctin yn ompa tlaca ypan altepetl 

Author: Cuauhtlehuanitzin, Domingo Francisco de San Antón Muñón Chimalpahin
Language: Nahuatl
Call number: gutenberg etext# 21802
Book contributor: Project Gutenberg
Collection: gutenberg
Release Date: June 11, 2007 [EBook #21802]

[Transcriber’s Note: Overbars in the original are here represented by tildes. An English translation is available in Codex Chimalpahin, volume 2, ISBN 0-8061-2950-6.
Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón (1997b) [c.1621]. Codex Chimalpahin, vol. 2: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (continued). Civilization of the American Indian series, no. 226. Arthur J.O. Anderson and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: University of Oklahoma Press
]

La descendencia y generación de los Reyes, y Señores y naturales del pueblo de culhuacan y también de aquí de los Reyes y Señores. naturales en esta gran ciudad de mexico tenochtitlan, compuesto por los Señores de culhuacan.

Yntemoca yntlacamecayo, yn tlahtoque yn teteuhctin yn ompa tlaca ypan altepetl culhuacan yhuan nican tlahtoque teteuhctin yn ipan in tlaca huey altepetl mexico tenochtitlan, Oquitlallitiaque yn tlahtoque teteuhctin culhuacan

x  tochtli xihuitl. 670. años, ypan inyn acico yn motlallico. yn oncan culhuacan yn huehuetque chichimeca culhuaque ye ynpan acico ye cate yn xochmilca yn oncan calli xochmilco

 ix. acatl xihuitl 695. años. ypan inyn tlacat yn tepiltzin yn itoca Nauhyotzin ye iuh cenpohualli onchiquacen xihuitl cate yn culhuaque yn oncan culhuacan

v. calli xihuitl. 717 años. ypan inyn motlahtocatlalli yn tepiltzin yn itoca huehue Nauhyotzin tlahtohuani achto culhuacan ye hualconpehualti yn tlahtocayotl ye iuh cenpohualli omeyxiuhtia y nauhyotzin yn motlahtocatlallico. auh ye iuh nepa onpohualli onchicuexihuitl cate yn oncan culhuacan yn huehuetque chichimeca culhuaque

 iij. acatl xihuitl 767 años. ypan in momiquillico, yn tlacatl yn tepiltzin yn itoca huehue Nauhyotzin tlahtohuani catca achto culhuacan yn tlahtocat Onpohualli onmatlactli ypan ce xihuitl, //
Auh ça niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlali yn tlacatl yn huehue nonohualcatl tlahtohuani culhuacan

 iij. calli xihuitl 845 años. ypan in momiquillico yn itoca huehue nonohualcatl tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat yepohualli oncaxtolli ypã nauhxihuitl. //
Auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn itoca huehue yohuallatonac tlahtohuani culhuacan

x. tecpatl xihuitl 904 años. ypan inyn momiquillico tlacatl huehue yohuallatonac tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat yepohualxihuitl, auh ça niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca
quetzallacxoyatzin tlahtohuani culhuacan

vij. calli xihuitl 953. años. ypan inyn momiquillico yn tlacatl quetzallacxoyatzin tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, ompohualli onmatlactli xihuitl, auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli
yn tlacatl yn itoca huehue chalchiuhtlahtonac tlahtohuani culhuacan

xiij. calli xihuitl. 985. años. ypan inyn momiquillico yn tlacatl huehue chalchiuhtlahtonac tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat. cẽpohualli onmatlactli ypan yexihuitl. auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn
motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca totepeuh tlahtohuani culhuacan

viij. calli xihuitl, 993. años. ypan in motlahtocatlalli yn itoca hueymac tlahtohuani huey tullam quin yehuatl in ompa conpehualtito yn tlahtocayotl, ayatle catca ynin ypiltzin yn totepeuh tlahtohuani culhuacan auh yn tetlahtocatlallito ytoca nauhyotzin yhuan yn itoca opochtli ynin pipiltin culhuacan

x. acatl xihuitl 995. años. ypan inyn oncan azcapotzalco yn motlallico yn acico yn huehuetque chichimeca in ye motenehua azcapotzalca yn quinhualpachotia ytoca huitzillihuitl yn chichimecatl. iuh quihualtlahtocapouhtia yehuatl quinpixotehuac iuhquima ynquauhtzonyo in ye cuel teyxhuihuan yn huehue teçoçomoctli tlahtohuani azcapotzalco, auh yehuatl ynelhuayo y nohuian tlahtoque

2. tochtli xihuitl. 1026. años. ypan in momiquillico yn tlacatl yn totepeuh tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat onpohualxihuitl ypan ome xihuitl. auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli ynic ome ytoca nauhyotzin tlahtohuani culhuacan

ix. tecpatl xihuitl. 1072. años. ypan in omomiquillico yn tlacatl ynic ome nauhyotzin tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, onpohualli onchicome xihuitl, auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn itoca quauhtexpetlatzin tlahtohuani culhuacan

 j. calli xihuitl. 1129. años. ypan in momiquillico yn tlacatl quauhtexpetlatzin tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, onpohualli oncaxtolli ypan yexihuitl auh ce xihuitl yn ayac tlahtocat.

2. tochtli xihuitl 1130 años. ypan in motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca huetzin tlahtohuani culhuacan yhuan ynic ome ytoca nonohualcatl yteuhctlahtocauh mochiuh yn culhuacan

 ix. tochtli xihuitl. 1150. años ypan in momiquillico yn tlacatl huetzin tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat cenpohualli ypan ce xihuitl auh tlacoxihuitl yn oncactimanca

x. calli xihuitl 1151. años. ypan in motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca huehue achitomecatl tlahtohuani culhuacan

iiij. acatl xihuitl, 1171. años ypan in momiquillico yn tlacatl huehue achitomecatl tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, cenpohualxihuitl once auh tlacoxihuitl yn oncactimãca

v. tecpatl xihuitl, 1172. años. ypan in motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca quauhtlahtonac tlahtohuani culhuacan

v. calli xihuitl. 1185. años. ypan in momiquillico yn tlacatl quauhtlahtonac tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat matlactli onnahui xihuitl auh tlacoxihuitl yn cactimanca

vi. tochtli xihuitl. 1186. años. ypan in motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca Mallatzin tlahtohuani culhuacan

¶ vij. tecpatl xihuitl. 1200. años. ypan in momiquillico yn tlacatl mallatzin tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, caxtolxihuitl, auh nimã yn cactimanca yn quauhtlahtolloc culhuacan yn ayac tlahtocat
cenpohualli oncaxtolli xihuitl

 iiij. tecpatl xihuitl, 1236. años. ye quin ipan inyn motlahtocatlallico yn tlacatl ynic ome ytoca chalchiuhtlatonac tlahtohuani culhuacan auh ye omito yn çan quauhtlahtolloc cenpohualli oncaxtolli xihuitl

 xiij. calli xihuitl 1245. años. ypan in momiquillico yn tlacatl ynic ome chalchiuhtlatonac tlahtohuani
culhuacan catca yn tlahtocat, matlacxihuitl auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca quauhtlix tlahtohuani culhuacan

vij. tecpatl xihuitl. 1252. años. ypan in momiquillico yn tlacatl quauhtlix tlahtohuani catca culhuacã yn tlahtocat, chicuexihuitl, auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn tlacatl ynic ome ytoca
yohuallatonac tlahtohuani culhuacan

 j. acatl xihuitl 1259. ypan in omomiquillico yn tlacatl ynic ome yohuallatonac tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat, chicuexihuitl, auh çan tlacoxihuitl yn oncactimanca.

2. tecpatl xihuitl, 1260. años. ypan in motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca tziuhtetl tlahtohuani culhuacan

xj. calli xihuitl. 1269. años. ypan in momiquillico yn tlacatl tziuhtetl tlahtohuani catca culhuacan yn tlahtocat matlacxihuitl, auh çan niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn motlahtocatlalli yn tlacatl yn xihhuitl temoc
tlahtohuani culhuacan

Auh nican ca ytlahtollo yn itemoca yn itlacamecayo yn tlacatl huehue huitzillihuitl achto tlahtohuani mochiuhca yn intlan teochichimeca mexitin yn otlipan yn oncan chapoltepec yn ayemo nican tenochtitlan yn oquic innenemillizpan ynic huallatiaque yn oquic hualmotlatlallitiaque ynic yecoque yn ixquichtĩ yn izqui tlayacatl yn huehuetque yn azteca mexitin teoculhuaque chicomoztoca

Auh ynic nohuian hualnentiaque yn mexica huehuetque teochichimeca ynic ompa hualquizque huallehuaque aztlan teoculhuacan ynic huallollinque yhuan ynic oncan quiçaco quinehuayan chicomoztoc yn huehuetque auh
niman oncan acico yn itocayocã tzonpanco auh yn iquac oncan acico in yehuantin huehuetque azteca mexitin yquac oncan tlahtocati yehuatl chane yn itoca tlahuizcalpotonqui teuhctli cenca quintlaçotlaque yn oncan mexica quinnamictiaya yn comitl yn caxitl, oncan motlallico yn mexica oncan nauhxiuhtique yn mocehuique

Auh oc cequintin huehuetque quitotihui yn iquac acico tzonpanco mexica yquac ompa tlahtocati yn xaltocan yn itoca tlahuizcalteuhctli tlahtohuani auh oncatca ce ypiltzin ytoca Ompanteuhctli. auh in yehuantin inyn tlahuizcalteuhctli mochi yc ompa aciticatca yn intlal yn inquaxoch yn tzonpanco auh yn ipiltzin yn itoca onpanteuhctli, nimã ye quitohua ye quilhuia yn ittatzin yn tlahtohuani tlahuizcalteuhctli quilhui notecuiyohe tlahthoaunie ma xinechmocahuilli ma niquimitta aquique ynin ye cate totlalpan niman quihto yn tlahtohuani
tlahuizcalteuhctli ca ye qualli tla xiauh tla xiquimitta aquique yn oncan omotlallico, niman onya yn tzonpanco, yn tlahtocapilli ompanteuhctli niman ye yntlan nemi yn mexica cexiuhti yntlan auh niman ye mononotza in mexica ye quihtohua aquin totlan nemi motollinia mexica ye ma ce xicmacacan yn amochpoch yn ompanteuhctli yc niman quimacaque ce yn imichpoch mexica, auh niman ye mopilhuatia oncan ye tlacati ynic ce cihuatzintli ytoca chimallaxotzin, ynic ome [struck out: ytoca] ya yehuatl yn itoca huehue huitzillihuitl, yniquey ytoca
tozpanxotzĩ ynin cihuatzintli xocoyotl yqu imeyxtin ypilhuã yn ompateuhctli

Auh yn achto otiquinteneuhque huehuetque yn iuh quitotihui yn iquac oncan acico tzompanco yn mexica ye omito oncan nauhxiuhtique auh yn iquac onca tzonpanco huellehuaque yn huallolinque mexica quin iquac
quinhualmacac quilmach ye ce ychpoch yn tlatohuani tzonpãco yn tlahuicalpotonqui teuhctli niman yaque tiçayocan yn mexica quihuicaque yn ichpoch tlahuizcalpotonqui teuhctli yehuatl quichiuh yn huehue huitzillihuitl, o yhui ỹyn quimaxallotihui tlahtolli yn huehuetq̃. auh macihui yn omoteneuh occan tlahtolli yn maxaliuhtica yece necoc campa quineltilitihui yn huehuetque ca yxhuiuhtzin yn tlahuizcalteuhctli tlahtohuani yn huehue huitzillihuitl, yn aço cihuayotica yn anoço oquichotica yn yeço ytlapallo,

Auh ynic ompa tzonpanco huallehuaque yn huallolinque mexica auh yn itoca tozcuecuextli yehuatl hualquauhtlahtotia yn intlan mexica yehuatl quinhualyacan ynin quin otlica tlacat auh onpohualxihuitl ynic
teyacan yn quauhtlato oncan quilpillique yn ixiuh yn tecpayocan ynic hualyatiaque mexica auh yn onmic tozcuecuextli, niman ye mononotza yn mexica ypan yn huehue huitzillihuitl ynic quitlahtocatlallizque auh
niman huallaque oncan motlallico ỹ mexica yn itocayocan amalinalpan yn azcapotzalco oncã quezquixiuhtique

 j. tecpatl xihuitl, 1272. años. ypan inyn omononotzq̃ mexica chichimeca huehuetque niman ye contlahtocatlallia yn huehue huitzillihuitl ynin huell achto yntlahtocauh mochiuh yn mexica ynic ompa huallaque aztlan ynin quitlahtocatlallique ça ye oc õcan yn amallinalpan azcapotzalco, auh çan ye ypan inyn omoteneuh xihuitl. j. tecpatl, niman huallaque yn oncan chapoltepec ynahuac yn itocayocan techcantitlan oncan nauhxiuhtique yn mexica yn motlallique oncan nauhxihuitl tlahtocat yn huehue huitzillihuitl

2. calli xihuitl 1273. años. ypan inyn huel mellahuac ynic oncan motlallico mexica yn techcantitlã yn inahuac chapoltepec ynic ompa huallehuaque amallinalpan azcapotzalco, auh oncan in nauhxiuhtique yn mexica

 v. tecpatl xihuitl 1276. años. ypan in oncan nauhxiuhtique yn techcantitlan yn mexica auh çã ye ypan inyn omoteneuh xihuitl yn oncã hualmiquanique atlacuihuayan mexican oncã Motlallico oc no nauhxiuhtique oncan ye ynpan acico yn oncan chaneque çan no chichimeca oquinmocniuhtitacico yn mexica oncan oquicuitacico yn atlatl auh yn quitemacac yn atlatl ytoca xohuitzil quinmacac yn mexica chichimeca auh ynin mexica yn iquac oacico ynpan in yehuantin oc cẽtlamantin oncan yeppa chanonoque quin yehuantin yn mexica oquintocayotitacico atlatl cuihuayancalque ypampa yn oncan quicuitacico ye omoteneuh yn atlatl oncan nauhxihuitl tlahtocat yn huehue huitzillihuitl chichimecatl

 ix. tecpatl xihuitl 1280. años. ypan inyn ic onmiquanique chapoltepec yn mexica azteca oncan onehuaque yn atlacuihuayan çan ye oc yehuatl yntlahtocauh mochiuhtihuitz yn mexica ỹ huehue huitzillihuitl chichimecatl ye quin ye iuh nepa chicuexihuitl motlahtocatlalli ynic õcan motlallico chapoltepec auh yc oncan cenpohualxiuhtique yn catca mexica yn chapoltepec

 x. calli xihuitl. 1281. años. ypan in momiquillico yn tlacatl yn xihuitl temoc tlahtohuani catca culhuacan yn ipiltzin acxoquauhtli yn tlahtocat matlactli omey xihuitl. // auh çã niman ipan inyn omoteneuh xihuitl yn
motlahtocatlalli yn tlacatl yn itoca coxcoxtli tlahtohuani culhuacan yn iquac yn ye quin ye nepa ce xihuitl oncan cate chapoltepec yn mexica, auh yn amaq̃meque chichimeca yn atonaltzin chichimeca teuhctli. yhuan tliltecatzĩ chichimeca yaotequihua, yhuan yn tlacatl quahuitzatzin tlayllotlac teuhctli, tlahtoque, ye quin oiuh ye matlactli omey xihuitl cate nepa yn icpac tepetl Amaqueme ynic acico yn omoteneuhque tlahtoque chichimeca yn iquac onmotlahtocatlalli coxcoxtli, auh ynin tlahtohuani coxcoxtli yeyntin quinchiuh ypilhuan ynic ce ytoca huehue teçoçomoctli eleltzin, ynic ome ytoca huehue acampichtli yniquey cihuatzintli amo huel momati yn itoca // Auh yn huehue teçoçomoctli helleltzin ce ychpochtzin quichiuh yn oncan culhuacan yece amo huel momati yn itoca cihuapilli ynin quihuallitlanique yn tenanca atlauhteca chalca yn intlahtocauh yn itoca ylloncueytl atlauhtecatl teuhctli quimocihuauhti ompa tlahcatito yntech quiz ynic ome ytoca ytzquauhtzin atlauhtecatl teuhctli teyxhuiuh oncã culhuacã

vj. tochtli xihuitl. 1290. años. ypan in quicauh yn itlahtocayo yn illoncueytl atlauhtecatl teuhctli, tlahtohuani catca atenco tenanco atlauhtlan chalco, Ynin ypiltzin yn huehue ytzquauhtzin atlauhtecatl teuhctli, auh yn itech catca tlahtocayotl yn oncan atenco chalco caxtolli omey xihuitl, auh ypan inyn omoteneuh yn vj. tochtli xihuitl, yquac quimixiptlahti yn illoncueytl quicahuilli yn itlahtocayo yn ipiltzin ynic ome ytoca ytzquauhtzin atlauhtecatl teuhctli mochiuh ynin piltontli yn iquac macoctlahtocayotl ynin ye cuel yccaton yn tlacatl coxcoxtli tlahtohuani culhuacan, auh çan ye ypan inyn omoteneuh yn chiquacen tochtli xihuitl ynic õcan onehuac atenco chalco yn piltontli yn itzquauhtzin atlauhtecatl teuhctli ynic ya ynic motlallito yn ompa amaquemecan yn toltecatzaqualti[struck out: tlan]tenanco [struck out: atlauh]tlan ompa tlahtocatito ynic ompa onmiquanique tenanca atlauhteca yn ipan in omoteneuh xihuitl ompa ypan acito yn ĩtlalmaceuhcauh yn tlacatl yn
itoca quahuitzatzĩ tlayllotlac teuhctli huel yehuatl yntlahtocatachcauh yn tenanca chalca auh çan no ypan inyn xihuitl omoteneuh yn tlahtohuani ylloncueytl atlauhtecatl teuhctli ompa ya yn cohuatl ichan yn aculhuacan yc cenya / auh yn iquac ypan in ye quin ye matlacxihuitl tlahtocati yn tlacatl coxcoxtli yn oncan culhuacan / Auh
ye matlactli once xihuitl oncan cate chapoltepec yn huehuetque mexica chichimeca ye iuh caxtolli onnahui [superscript: xivitl] quinpachohua yn tlahtocauh yn huehue huitzillihuitl, chichimecatl yn iquac ypan in
omoteneuh xihuitl,

2. acatl xihuitl. 1299. años. ypan in toxiuhmolpilli, auh ypan inyn omoteneuh yn. 2. acatl xihuitl ynic oncan cenpohualxiuhtique chapoltepec ynic oncan cate yn mexica chichimeca auh ye tlacoxiuhtica yn ipan in omoteneuh. 2. acatl xihuitl, yn onmiquanique mexica yn oncã ytocayocan yn acucolco, oncan quinyaotlatalhuique oncan yaoyahualloloque yn mexica huehuetq̃ çan ic mocemitohua chapoltepec oncan quinyaoyahualloque ynic nahualpolliuhque yn mexica ynchimal tlacuecuepaltica yn nahuapoliuhque auh in yehuantin mexica yn oquic ayemo quimatia in tleyn ninpan ye chihualloz otetlatlanique achtopa in ye tlachia in ye teytta, oneyaochichihualloc in mexica ye tetlatlania oquintlatlaniq̃ yn ixquichtin yn cenhueytlalhuacque yn tepaneca yhuan yn xaltocameca [struck out: yn quinnanquillique] oquimilhuique campa anmohuica yn amochintin ohuanmoyaochichiuhque niman yc oquinnanquillique oquitoque yn ixquichtin tepaneca yhuan yn
xaltocameca ca ompa tihui tiyaoquiçazque yn xochmilco, ancaço ye oncontlalli ytlahtol yn azcapotzalco tlaca yn xochmilco. yhuan culhuacan yhuan yn xaltocan yn ca mocẽtlallique yn ca mononotzque yn mexica chichimeca ynic quinnahualpollozque yn iuh niman ynpã quichiuhque mexica, niman õcan yaoyahualloque yn acucolco oncan chimaltlacuecuepaltica nahualpolliuhque yn huehuetque mexica oncã temac tlanque ynic nauhcampa ohuicalloque yn mexica ynic quinpeuhque auh yn oncã omoteneuh yn acucolco, oncan ynpan motlalli yn mexica huehuetque ynic quilpillizquia yn ĩxiuh, auh ayemo huel quilpillique yn inxiuh yn oncã acucolco ypampa yn yaoyotl oncã ynpan mochiuh, auh yhuan yn oncã omoteneuh yn acucolco oncan quimoquentique yn mexica yn quitocayotia amoxtli, auh ynic oncan quinyaoyahualloque mexica yn acucolco ye omtio, yehuantin yntlachichihual mochiuh yn tepaneca yhuã culhuaque yhuan yn xochmilca yhuan xaltocameca yn quinnamicque mexica chichimeca yn oncan chapoltepec ynic pehualloque ynic mitohua oncan
nahualpoliuhque yn acucolco, oncan qui macique oncan quimonehualtique yn quinhuicaque [struck out: yn quinhuicaque] culhuacan yn tlahtohuani huehue huitzillihuitl chichimecatl, yn achto yntlahtocauh catca mexica
ynehuan huicoque yn ichpoch ytoca azcatl xochtzin yhuan oc ce cihuatzintli yn huicoc ytoca tzihuacxotzin, yhuan yn ihueltiuh huitzillihuitl yn itoca chimallaxotzin, yqu in nahuixtin huicoque yn culhuacã auh yn oc ce yteyccauh huitzillihuitl, huicoc xaltocan yn itoca tozpanxotzin ynin cihuapilli amo mic çan quiquixtique, auh yn
oqu ixquich yntlapal quichiuhque yn amo huel temac huetzque huehuetque mexica yn tlayxnamicque yaoyotica yn oncan yn acucolco chapoltepec nahuintin ynic ce ytoca tzihuactli, ynic ome ytoca ce acatzin, yinquey ytoca huitzin ynic nahui ytoca contzin,

auh yn omotocateneuhque yn huehue huitzillihuitl yn ihuan ychpoch yn azcatl xochtzin yn ihuan yhueltihuatzin chimallaxotzin yn ihuã oc ce cihuatzintli yn iquin nahuixtin yn acucolco oncan quimonehualtique yn quinhuicaque ompa culhuacan çan pepetlauhtiaque çan nima ayoc tle yntech huetztia yntlahquen auh yehuatl yxpan quinhuicaque yn tlahtohuani coxcoxtli yxpan quinquetzato ynic quimittaz yn omalchihualloc huahue huitzillihuitl yhuã yn oc cequintin cihuatzitzinti, auh yn oquic ayemo quimonaxitiaya yxpan coxcoxtli,
nimã conilhuito ohuanoc yn huitzillihuitl yn intlahtocauh mexica yn oquicac niman quihto yn coxcoxtli ca ye qualli ma yciuhca xoconmictitihuetzican yntla oquimonaxitico

Auh in yehuatl yn huehue huitzillihuitl ynic quĩhuicaque yn ichpoch cenca quitlaocoltia yn atle ma ytlatzin ytech huetztia quilhuitacic yn tlahtohuani coxcoxtli yn huitzillihuitl tlahtohuanie ma ytlahtzin xicmotlaocollili y nochpochtzin, auh niman quinanquilli quilhui camo nicia çan iuh yaz. yn mochpoch auh yn oquimonittac, yn tlahtohuani coxcoxtli yn huitzillihuitl, yn ihuan ychpoch yn ihuan yhueltihuatzin chimallaxotzin yhuan tzihuacxotzin yc niman yxpan yn intlacatecollouh in diablo yn quimoteotiaya culhuaque yn quimonmictique yn huehue huitzillihuitl yhuan yn oc cequintin omoteneuhque cihuatzitzinti auh yn ixquichcauh tlahtocat huehue huitzillihuitl cenpohualli onchicuey xihuitl, oiuhqui yn ynic nahualpolliuhque ynic chimaltlacuecuepaltica
polliuhque yn azteca mexitin chichimeca huehuetque ynic quiytztinenque ynic quimaceuhque tlalli,

Auh oc cequintin huehuetque yn iuh quitotihui yn iuh qui[struck out: mic]mictique huehue huitzillihuitl quihto yn
tlahtohuani coxcoxtli quinahuati ynic ome ytoca achitometl yhuan yn oc cequintin pipiltin culhuaq̃ quimilhui ynin tla xoconmictiti yn huitzillihuitl, ma ompa tlamapan oztoc yn huixachtecatl ymapã xocõmictiti, yn tachitometl ca totlacauh auh yn oconmictito conilhuito yn coxcoxtli niccauhtzine ca otoconmictito yn huitzillihuitl, ca ye
qualli quihto yn coxcoxtli ca yc ticpopollohua yn huitzillihuitl cayocaque ytlaquillohuan yezque, yn iquac ypan in mictilloc huitzillihuitl, ye iuh nepa caxtolli omey xihuitl tlahtocati yn coxcoxtli tlahtohuani culhuacan

Auh çan ya yehuatl niman ipan inyn omoteneuh ỹ 2. acatl xihuitl 1299. años. in ye oiuh huicoque huehue huitzillihuitl, yhuan yn oc cequintin yn culhuacan quinmictito

[A page or more is missing here.]

Ynic ce ytoca macuilxochitzin ynic ome cihuatl ynin cihuapilli amo momati yn itoca. quihuallitlan quimocihuahuati yn quauhpopocatzin tlahtohuani coyohuacan yehuantin oquinchiuhque oncan otlacatque
omentin ynpilhuan ynic ce ytoca Don hernando ce tochtzin tlahtohuani catca cuyohuacan auh ynin vmpa momiquillito yn huey mollan yn ihquac vmpa quinhuicaya mochintin tlahtoque yn Marques del valle.

Auh ynic ome ypilhuan quauhpopocatzin ytoca Don Juan de guzman ytztollinqui ynin yehuatl oquitlamiltico oytech tzonquiçaco yn tlahtocayotl cuyohuacan. auh ynin tlahtohuani Don Juan ytztollinqui yn quexquichtin ytech oquizq̃ ypilhuan tel tlacpac ye teneuhticate mochintin, auh çã yehuatl nican toconnextia yn iuh nican mexico tlacamecayoticate. yn tlahtocatlacamecayotica

Auh yn oc ce omotocateneuh yn ipiltzin acamapichtli tlahtohuani tenochtitlan. yn itoca ytzcohuatzin. ynin çan no tlahtohuani tenochtitlan. ynin quichiuh ce ypiltzin ytoca Teçoçomoctli. ynin tlahtocapilli. quin icel yuhqui ytoca mochiuh ynin tocaytl yn nican tenochtitlan. auh ynin omotocateneuh teçoçomoctli. ayc otlahtocat. yn
tenochtitlan çan tlaçopilli catca. auh yehuatl [superscript: oquinchiuhtia] yn eyntin tlahtoque. tenochtitlan. ynic ce ytoca tiçocic. ynic omeytoca Ahuitzotl. yniquey ytoca Axayaca ynin ça xocoyotl. auh ye achto yn otlahtocat. auh çate yn otlahtocatque yn omotocateneuhque ytiachcahuan yn tiçocic yhuan Ahuitzotl.

Auh yn omotocateneuh tlahtohuani Axayacatzin oquinchiuh omentin ypilhuan ynic ce ytoca Moteuhcçoma xocoyotl. huey tlahtohuani ypan acico yn españolesme ynin yehuatl quinnamic ynic ome ypilhuan axayacatzin ytoca cuetlahuatzin achtopa tlahtohuani catca yn ompa ytztapallapan auh çatepan çan nauhpohualilhuitl yn ontlahtocatico nican tenochtitlan yn oyuh momiquilli ytiachcauhtzin Moteuhcçomatzin xocoyotl.

Auh yn omotocateneuh Ahuitzotzin tlahtohuani tenochtitlan. yn conitlan yn quimocihuahuati tlatilolco cihuapilli ytoca tecapãtzin ynin ychpochtzin yn epcohuatzin tlahtocapilli tlatilolco. auh yn ahuitzotzin yn inehuan tecapãtzin yehuantin in oquichiuhque oncan otlacat çan icel yn quauhtimoctzin tlahtohuani tenochtitlan yhuan
tlatilolco. ynin yehuatl yn quilpique españolesme. yn ihquac poliuh mexicayotl tenochcayotl. yn ipan ylhuitzin S. tipolito. martyr. yn ipan yc 13. agosto. de 1521. años. auh çatepan ompan momiquillito. yn huey mollan ompa quinpilloque yehuan yn Don Pº tetlepanquetzatzin tlahtohuani tlacopan yehuatl ompan quintlatzontequilli yn Don fernando cortes marques del valle Ytztlacatlahtoltica. yquac mochintin in vmpa quinhuicac yn tlahtoque. ynin tlahtolli ytech tlaquixtilli yn bintula quimocahuilitiuh Don Alonso ximenez culhuacan chane Auh yz izquintin
vmpa otlahtocatque culhuacã nican tocateneuhticaticate ynic ce

Ynic ce ytoca achitometl

Ynic ome ytoca acxoquauhtli

Yniquey ytoca coxcoxtli

Ynic nahui ytoca huehue acamapichtli

Ynic macuilli ytoca xihuitl temoc

Ynic chiquacen ytoca acamapichtli. achto tlahtohuani mochiuh yn tenochtitlan—

Ynic chicome ytoca nauhyotl teuhctlamacazqui. ynin yehuatl quitlanillito yn mexica chichimeca yn acamapichtli ynic otlahtocatico tenochtitlan. yehuatl quihualmacauh. quihuallihua ynic quihualhuicac yllancueytl cihuaplli

Ynic chicuey ytoca Acaltzin—

ynic 9. ytoca xilomãtzin ynin ytech hualcotontica yn tlacamecayotl culhuacan

ynic 10. ytoca tlahtolcaltzin ynin oc ceppa ytech onpeuh yehuatl y tlacamecayotl culhuacan

ynic ii. ytoca teçoçomoctli ynin yehuatl yn ipan acico españolesme

ynic 12. ytoca pitzotzin

ynic 13. ytoca Don diego tiçaatzin moteuhcçoma

ynic 14. ytoca Don Balthasar toquezquauhyotzin

Achitometl tlahtohuani culhuacan quichiuh ce ypiltzin ytoca acxoquauhtli çan no tlahtohuani mochiuh yn culhuacan ynin quinchiuh omentin ypilhuan ynic ce ytoca coxcoxtli, tlahtohuani culhuacan ynic ome ytoca xihuitl temoc tlahtohuani culhuacan

Auh yn coxcoxtli tlahtohuani culhuacan oquinchiuh omentin ypilhuan ynic ce ytoca huehue acamapichtli tlahtohuani culhuacan ynic ome ytoca huehue teçoçomoctli ynin amo momati campa yn tlahtocatito ynin
tlahtolli ytech oquiz yn bintula quimocahuilitiuh tlacatl catca Don miguel sanchez ytzcactzin S. Sebastian atzaqualco chane catca

Breve vocabulario filosofico náhuatl

Miguel León Portilla


ahuicpa
sin rumbo o meta. Compuesto del apócope de amo (a): no; la raíz del verbo huic (a): llevar y del sufijo -pa: hacia.

amoxcalli
casa de libros. De amoxili: códice y calli: casa.

amoxpohua
Contar o leer el códice. (también amoxitoa: decir el códice).

(in) aquallotl in ayecyoctl
lo no apropiado. En realidad se trata de una forma negativa, antepuesta la a- (de amo) al difrasismo in quállotl in yécyotl: lo recto.

cahuitl
tiempo. Derivado del verbo cahuia: ir dejando.

calmecac
centro náhuatl de educación superior. De cal(li) y méca(tl): hilera de casas.

cemanahuac
el mundo. cem-: enteramente, a(tl):agua y náhuac: al rededor .

cemanahuac-tlahuia
aplica su luz sobre el mundo.

cemicac
para siempre jamás. Compuesto de cem: enteramente e icac: estar de pie.

cuicamatini
sabio conocedor de los cantares. De cuicatl: canto y matini: que conoce.

cuicapeuhcayotl
raíz u origen del canto.

coateocalli
casa de diversos dioses.

huehueteotl
dios antiguo o viejo. Uno de los nombres de Ometéotl.

huehuetlatolli
conversación de los viejos. De huehue: viejos y tlatolli: conversación.

huilohuayan
lugar a donde todos van. Región de los muertos.

icniuhyotl
amistad, sociedad de poetas y sabios. Compuesto de ilhuicac: lugar del cielo y matini: que conoce.

ilhuicacmatini
astronomo. Compuesto de ilhuicac: el lugar del cielo; y matini: que conoce.

ilnamiqui
introspección. De elli: hígado y namiqui: encontrar.

inamic
cosa que cuadra con otra.

ipalnemohuani
aquel con quien todos viven. De ipal-: a traves de él; nemohua: se vive (forma impersonal de nemi: vivir), y el sufijo participal -ni que da el compuesto ipal-nemohua-ni.

iohtlatoquiliz (in lihuicatl)
el avance por los caminos del cielo. Del prefijo i-: de él, del cielo in ilhuicatl ; oh-: de ohtli: camino, y tlatoquiliz(tli): avance. Observar el avance de los astros.

itlatiuh
ir en pos de las cosas. Literalmente andar coseando.

itoloca
lo que se dice de alguin o de algo. Historia.

ixtlamachiliztli
tradición que se ve. Compuesto de ix(tli), tla, y machiliztli. Educación.

(in) ixtli, in yollotl
cara, corazón. persona.

macehualli
hombre del pueblo.

machiliztli
tradición. Sustativo abstracto derivado de la voz pasiva de mati: saber, que es macho: conocido.

mictlan
la región de los muertos. el sito de nueve niveles donde van los que muere de manera ordinaria.

mictlanmatini
conocedor de la región de los muertos.

momachtique
estudiantes.

monenequi
azar. Dicese de Ometéotl que nos trae en la palma de la mano.

monotza
llamarse a si mismo. Compuesto de mo-: a si mismo y notza: llamar, invocar.

moteotia
hacia dios para si. De mo-: reflexivo para sí; teo(tl): dios y la desinencia verbal de acción -tia que da al compuesto la connotación de divinizar.

motocoyani
el que se inventa a si mismo. Compuesto de mo-: a si mismo; yocoyani: el que inventa.

moyolnonotzani
el que esta dialogando con su propio corazón. Similar a monotza, agregando la idea del corazón (yól-lotl).

neltiliztli
verdad. Derivado de la misma raíz que nelhuáyotl: cimiento, fundamento.

netlacaneco (itech)
gracias a él se humaniza el querer de la gente. Se aplica al tlamatini, diciendo que itech: gracias a él; ne-: la gente, prefijo personal indefinido; tlacaneco: es querida humanamente (compuesto de neco: voz pasiva de nequi: querer y tláca(tl): hombre) .

notza
vease mo-notza.

ollin
movimiento.

Ometeotl
Dios dual. Compuesto de ome: dos (u oméyotl: dualidad) y téotl: dios.

omeyocan
lugar de la dualidad. Véase Ometéotl.

(in) quallotl, in yecyotl
la rectitud.

Quállotl derivado del verbo qua: comer.


quenamican o quenonamican
el lugar del cómo.

quetzalcoatl
serpiente de plumas de quetzal.

tamoanchan
casa de donde bajamos.

teixcuitiani
psicólogo. te-: a los otros; ix-(tli): una cara; cuitiani: que hace tomar.

teixtlamachtiani
maestro. rostros sabios y corazones fuertes.

teixtomani
maestro.

telpochcalli
escuela. De telpochtli: joven y calli: casa.

tetezcahuiani
el que pone un espejo. te-: a los otros; tézcatl: espejo.

teutlatolli
discurso acerca de dios. De teutl: dios y tlatolli: discurso.

teyocoyani
inventor de gente. De te-: a la gente; y yocoyani: participio de yocoya: inventar, forjar.

tezcatlipoca-tezcatlanextia
espejo que ahúma, espejo que revela.

tlaiximatini
hombre de experiencia. Compuesto de tla- (a las cosas), ix(tli) (por su rostro o aspecto), imatini (las conoce). Se aplica al médico (ticitl).

tlaltipac
sobre la tierra. 

tlalxicco
en el ombligo de la tierra. Compuesto de tlal(li): tierra, xic(tli): ombligo y la disinencia de lugar -co.

tlallamanac
que sostiene a la tierra. Compuesto de tlalli: tierra y mánac, derivado verbal de mani: permancer.

tlamamanca
resultado de la fundamentación. Otro derivado de mani: permancer.

tlamanitilztli
lo que debe permancer. Es un compuesto de tla-: cosas, mani: permanecer, y el sufijo -liztli que da al conjunto el sentido de lo que permanece.

tlamatiliztli
sabiduría. De tla-: cosas y matiliztli, sustantivo abstracto derivado de mati; saber.

tlamatini
sabio.

tlateumatini
profeta.

tlatolmatini
orador.

tlayolteuiani
que diviniza las cosas con su corazón.

(in) tililli in tlapalli
el color negro y rojo, el saber.

(in) tloque in nahuaque
el dueño del cerca y del junto.

tocenpopolihuiyan
el común lugar de perdernos.

toltecayotl
cultura.

tonacatecuhtli, tonacacihuatl
señor(a) de nuestro sustento .

tonalamatl
libro o códice de los destinos.

tonalpohualli
cuenta los destinos.Compuesto de pohualli: cuenta y tonal(i): día o destino

(in) tonan, in tota
nuestra madre, nuestro padre.

(in) tonatiuh
el que hace el dia.Compuesto de tona: dar calor y el sufijo verbal -tiuh que conota acción extroversa.

Xopan cuicatl

Amoxcalco
pehua cuica,
yeyecohua,
quimoyahua xochitl,
on ahuia cuicatl.

Icahuaca cuicatl,
oyohualli ehuatihuitz,
zan quinanquiliya
toxochayacach.

Quimoyahua xochitl,
on ahuia cuicatl.

Xochiticpac cuica
in yectli cocoxqui,
ye con ya totoma
aitec.

Zan ye connanquilia
in nepapan quechol,
in yectli quechol,
in huel ya cuica.

Amoxtlacuilol in moyollo,
tocuicaticaco,
in ticcuicanitl.
Xopan cala itec,
in tonteyahuiltiya.

Zan tic moyahua
in puyama xochitli,
in cacahua xochitli.
In ticuicanitl.

Xopan cala itec,
in tonteyahuiltiya.

NEZAHUALCOYOTL

In Necuepaliztli in Aztlan

RETORNO A AZTLAN es el primer largometraje de ficción que trata íntegramente sobre las leyendas inmemoriales de los aztecas del México precolombino (Juan Mora Catlett, 1991).

Filmada entre las ruinas de pirámides gigantescas y de magníficas obras de arte.

Hablan en NAHUATL, antigua lengua clásica de los mexicanos.

La historia se ubica en el siglo XV, antes de la conquista española y narra las peripecias de un viaje mágico a Aztlan -Lugar mítico de origen de los aztecas- realizado por los emisarios de su Señor, Moctecuzoma, y por un campesino humilde de nombre Ollin.

El objetivo del recorrido es acabar con una sequía terrible de cuatro años. Esto en un momento donde el mito y la magia se confunden con la realidad y la violencia extrema convive con la más alta sofisticación

La película se rodó en zonas arqueológicas y la música está hecha con instrumentos precolombinos originales. El guión fue desarrollado con una beca de la FUNDACION JOHN S. GUGGENHEIM y se basa en una investigación de cinco años.

QUEUH CE TLATOHUANI IN QUIMILNAMIQUI IN TLATOQUE

Tlaocolxochi ixayoticaya ic nichuipana in nocuic nicuicani,
niquimilnamiqui in tepilhuan,
in teintoque,
in tlaçotitoque in campa in ximohuaya,
in oteuctico, in otlatocatico in tlallia icpac,
in quetzalhuahuaciuhtoque in chalchiuhteintoque in tepilhuan,
in maoc imixpan in maoc oquitlani;
in ye itto in tlalticpac iximachoca in tloque in nahuaque.

Y yo ya hue nitlaocolcuicaya in niquimilnamiqui in tepilhuan,
ma zan itla ninocuepa,
ma niquimonana,
ma niquinhualquixti in ompa in ximoayan,
ma oc oppa tihua in tlalticpac,
ma oc quimahuizoqui in tepilhuan in ticmahuizoa,
azo huel yehuantin tlatlazomahuizozquia in ipalnemohualoni,
quemmach tomazehual in tlazaniuh ticmatican in ticnopillahueliloque ic choca in noyollo nino tlalnamiquiliz huipana in nicuicani choquiztica tlaocoltica nitlalnamiquia.

Manozo zan nicmati in nechcaquizque intla itla yectli cuicatl niquimehuili in ompa ximohuayan,
ma ic niquipapacti,
ma ic niquimacotlaza inin tonez inin chichinaquiliz in tepilhuan.
Cuix on machiaz?
Quennel nihualnellaquahua?
Aquen manian ompa niquimontocaz?
Ano niquin nonotztaciz in ye yuh quin in tlalticpac.

nahuatl poetry

Ancient Nahuatl poetry, containing the Nahuatl text of XXVII ancient Mexican poems (1887)

 


Author: Brinton, Daniel Garrison, 1837-1899
Subject: Nahuatl language — Texts
Publisher: Philadelphia, D. G. Brinton
Possible copyright status: NOT_IN_COPYRIGHT
Language: English
Call number: nrlf_ucb:GLAD-84021879
Digitizing sponsor: MSN
Book contributor: University of California Libraries
Collection: cdl; americana
Scanfactors: 1

Full catalog record: MARCXML

[Open Library icon]This book has an editable web page on Open Library

PROJECT GUTENBERG EBOOK ANCIENT NAHUATL POETRY
 

I. CUICAPEUHCAYOTL.

1. Ninoyolnonotza, campa nicuiz yectli, ahuiaca xochitl:—Ac nitlatlaniz? Manozo yehuatl nictlatlani in quetzal huitzitziltin, in chalchiuh huitzitzicatzin; manozo ye nictlatlani in zaquan papalotl; ca yehuantin in machiz, ommati, campa cueponi in yectli ahuiac xochitl, tla nitlahuihuiltequi in nican acxoyatzinitzcanquauhtla, manoze nitlahuihuiltequi in tlauhquecholxochiquauhtla; oncan huihuitolihui ahuach tonameyotoc in oncan mocehcemelquixtia; azo oncan niquimittaz intla onechittitique; nocuexanco nictemaz ic niquintlapaloz in tepilhuan, ic niquimellelquixtiz in teteuctin.

2. Tlacazo nican nemi, ye nicaqui in ixochicuicatzin yuhqui tepetl quinnananquilia; tlacazo itlan in meyaquetzalatl, xiuhtotoameyalli, oncan mocuica, momotla, mocuica; nananquilia in centzontlatolli; azo quinnananquilia in coyoltototl, ayacachiçahuacatimani, in nepapan tlazocuicani totome. Oncan quiyectenehua in tlalticpaque hueltetozcatemique.

3. Nic itoaya, nitlaocoltzatzia; ma namechellelti y tlazohuane, niman cactimotlalique, niman hualtato in quetzal huitzitziltin. Aquin tictemohua, cuicanitzine? Niman niquinnanquilia niquimilhuia: Campa catqui in yectli, ahuiac xochitl ic niquimellelquixtiz in amohuampotzitzinhuan? Niman onechicacahuatzque ca nican tlatimitzittitili ticuicani azo nelli ic tiquimellelquixtiz in toquichpohuan in teteuctin.

4. Tepeitic tonacatlalpa, xochitlalpa nechcalaquiqueo oncan on ahuachtotonameyotimani, oncan niquittacaya in nepapan tlazoahuiac xochitl, tlazohuelic xochitl ahuach quequentoc, ayauhcozamalotonameyotimani, oncan nechilhuia, xixochitetequi, in catlehuatl toconnequiz, ma mellelquiza in ticuicani, tiquinmacataciz in tocnihuan in teteuctin in quellelquixtizque in tlalticpaque.

5. Auh nicnocuecuexantia in nepapan ahuiacxochitl, in huel teyolquima, in huel tetlamachti, nic itoaya manozo aca tohuanti hual calaquini, ma cenca miec in ticmamani; auh ca tel ye onimatico nitlanonotztahciz imixpan in tocnihuan nican mochipa tiqualtetequizque in tlazo nepapan ahuiac xochitl ihuan ticuiquihui in nepapan yectliyancuicatl ic tiquimellelquixtizque in tocnihuan in tlalticpactlaca in tepilhuan quauhtliya ocelotl.

6. Ca moch nicuitoya in nicuicani ic niquimicpac xochiti in tepilhuan inic niquimapan in can in mac niquinten; niman niquehuaya yectli yacuicatl ic netimalolo in tepilhuan ixpan in tloque in nahuaque, auh in atley y maceuallo.

7. Can quicuiz? Can quitlaz in huelic xochitl? Auh cuix nohuan aciz aya in xochitlalpan, in tonacatlalpan, in atley y macehuallo in nentlamati? Intla y tlacohua in tlalticpac ca çan quitemacehualtica in tloque in nahuaque, in tlalticpac; ye nican ic chocan noyollo noconilnamiquia in ompa onitlachiato y xochitlalpana nicuicani.

8. Auh nic itoaya tlacazo amo qualcan in tlalticpac ye nican, tlacazo occecni in huilohuayan, in oncan ca in netlamachtilli; tlezannen in tlalticpac? tlacazo occecni yoliliz ximoayan, ma ompa niauh, ma ompa inhuan noncuicati in nepapan tlazototome, ma ompa nicnotlamachti yectliya xochitl ahuiaca xochitl, in teyolquima, in zan tepacca, teahuiaca yhuintia, in zan tepacca, ahuiaca yhuintia.

Casa de México

A B r i e f D i c t i o n a r y o f C o m m o n T e r m s

Nahuatl language varies according to the state where you are, some words are spelled starting with a “K” while another with a “C” for the same word, even the last letters maybe altered depending on your location in Mexico. We try to use the most common terms below.

Kalli – house, casa
Tlazocamatli – thank you, gracias
Tonatiuh – sun, sol
Meztli – moon, luna
Azteka – from Aztekatl (meaning from Aztlan), de Aztekatl (significa de Aztlan)
Tlatoa – speak, hablar
Ikniuhtli – friend, amigo
Nehuatl – I, yo
Tehuatl – you, tu
Niltze – hi, hola
Amo – no
Kema – yes, si

Titlatoa Nahuatl? – do you speak Nahuatl? Tu hablas Nahuatl?
Kema, Nitlatoa Nahuatl – yes, I speak Nahuatl, Si, Yo hablo Nahuatl
Amo, Nitlato Nahuatl – no, I do not speak Nahuatl. No hablo Nahuatl
Ken Motoka? – what is your name?, Cual es tu numbre?
Nehuatl Notoka… – my name is…, mi nombre es …
Kanin Tichanti? – where do you live?, donde es tu vives?
Nehuatl Nichanti… – I Live…, yo vivo…
Kenin Otimo Uika – how are you doing?, como as estado?
Hue Kaulli – very good, muy bien
Kualli – good, bueno

Cihuatl – woman, mujer
Tlacatl – man, hombre
Nantlil – mother, madre
Tahtll – father, padre
Ikniuh – brother, hermano
Hueltiuh – sister, hermana
Cuacualti – beautiful, bonita
Papakiliztli – happy, feliz
Yoliliztli – life, vida
Yollotl – heart, corazon
Itacatl – food, comida
Cintlaolli – corn, maize
Atl – water, agua
Atoyaatl – river, rio
Mixtli – cloud, nube
Ehekatl – wind, viento
Kiauitl – rain, lluvia
Tletl – fire, fuego
Ayauhcozamalotl – rainbow, arco iris
Cicitlaltin – stars, estrellas
Ilhuitl – day, dia
Yoal – night, la noche
Axan – today, hoy
Cualcan – tomorrrow morning, manana
Nian – here, aqui

G e m s & M i n e r a l s
Chalchiuitl – jade
Itztli – obsidian, obsidiana
Tecalli – onix
Iztactehulotl – rock quartz or crystal, cristal de roca
Huitzitzilteepatl – opal , opalo
Teoxihuitl – turquoise, turquesa
Apozonalli – amber, ambar
Tlaquauacteepatl – diamond, diamante
Tlapaltehuilotl – amathist, amatista
Quetzalxoquiyae – emerald, esmeralda
Cuacocoztic – ruby, rubí
Epyollotli – pearl, perla
Matlalxihuitl – saffire, zafiro

N u m b e r s
Ce – one, uno
Ome – two, dos
Yeyi – three, tres
Nahui – four, cuatro
Macuil – five, cinco
Chicuacen – six, seis
Chicome – seven, siete
Chicuei – eight, ocho
Chihnahui – nine, nueve
Matlactli – ten, diez

tlàtòquê

Tlatoani (Classical Nahuatl: tlàtoāni pronounced [tɬaʔtoˈaːni]; plural tlàtòquê, [tɬaʔ.ˈtoʔ.keʔ]) is the Nahuatl term for the ruler of an altepetl, a pre-Hispanic state. The word literally means “speaker”, but may be translated into English as “king“.[1] A cihuātlàtoāni ([si.waː.tɬaʔ.to.ˈaː.ni]) is a female ruler, or queen regnant.[2]
The term quauhtlatoani refers to “provisional, interim, or at least non-dynastic rulers”.[3] The leaders of the Mexica prior to their settlement are sometimes referred to as quauhtlatoque, as are those colonial rulers who were not descended from the ruling dynasty.